De meeste mensen denken bij een cyberaanval aan gestolen wachtwoorden of een gehackt bedrijf. Vervelend, maar iets wat je oplost met een nieuw wachtwoord.
Het scenario waar de Rijksoverheid huishoudens op wijst is een ander. Namelijk een aanval op vitale infrastructuur: de systemen die stroom, water, betalingsverkeer en communicatie draaiende houden. Daar gaat geen gebouw bij tegen de vlakte. Toch kan het je dagelijks leven ingrijpender ontregelen dan een storm.
Waarom dit anders is dan andere scenario's
Bij een storm zie je de schade. Bij een overstroming zie je het water. Bij een cyberaanval zie je niets.
Dat maakt drie dingen lastig.
Je weet niet meteen wat er aan de hand is. Je pinpas doet het niet. Is dat de winkel, je bank, of iets groters? Die onduidelijkheid duurt vaak uren.
Je weet niet hoe lang het duurt. Bij fysieke schade kun je inschatten hoe lang herstel kost. Bij een aanval op systemen hangt dat af van hoe diep die zit en of er back-ups zijn.
Informatie is zelf onbetrouwbaar. Juist bij een cyberaanval circuleren geruchten en desinformatie. Officiële kanalen worden dan belangrijker dan berichten die je doorgestuurd krijgt.
Wat er kan uitvallen
Niet alles tegelijk, en niet altijd hetzelfde. Maar dit zijn de systemen waar een aanval het meest merkbaar zou zijn.
Betalingsverkeer. Pinnen, iDEAL, geldautomaten. In Nederland betalen we bijna alles digitaal, dus dit voel je binnen een uur. Winkels die open blijven, kunnen alleen contant.
Stroomvoorziening. Het elektriciteitsnet wordt digitaal aangestuurd. Een aanval daarop kan tot lokale of regionale uitval leiden, met alle gevolgen die je bij een gewone stroomstoring ook hebt.
Drinkwater. Pompen en zuiveringsinstallaties draaien op besturingssystemen. Bij uitval kan de waterdruk wegvallen of kan een kookadvies volgen.
Telecom en internet. Zonder internet werkt vrijwel geen enkele dienst zoals je gewend bent. Ook je telefoonabonnement, want die loopt tegenwoordig grotendeels over dezelfde infrastructuur.
Zorg en overheid. Ziekenhuizen, huisartsen en gemeentelijke diensten werken met digitale systemen. Bij uitval schakelen ze terug naar papier, wat werkt maar veel langzamer gaat.
De eerste uren
Blijf rustig en zoek een betrouwbare bron. Nederlandse publieke omroepen zijn de officiële rampenzender. Een radio op batterijen of dynamo werkt ook als internet en stroom eruit liggen.
Ga uit van contant geld. Als pinnen niet werkt, is contant je enige optie. Kleine coupures werken het best, want wisselgeld wordt schaars.
Wees extra kritisch op berichten. Bij een cyberaanval hoort vaak een tweede golf: nepberichten, phishing die inspeelt op de situatie, valse instructies. Vertrouw officiële kanalen, niet doorgestuurde berichten in groepsapps.
Vul water als je kunt. Zolang de kraan nog loopt: vul flessen, pannen en eventueel het bad. Als de druk wegvalt, ben je blij dat je het gedaan hebt.
Spaar je telefoonaccu. Zet hem in energiebesparende modus en gebruik hem alleen als het nodig is.
Wat je in huis wilt hebben
Het praktische antwoord op een cyberaanval lijkt op dat van een stroomstoring, met één belangrijke toevoeging: contant geld.
Contant geld. Voldoende voor een paar dagen boodschappen, in kleine coupures. Dit is het enige scenario waarbij geld letterlijk het verschil maakt tussen wel of niet eten kopen.
Een noodradio. Onmisbaar als informatiebron die niet van internet afhankelijk is. Veel modellen werken op batterijen of dynamo en hebben een zaklamp en usb-uitgang ingebouwd.
Water en waterzuiveringstabletten. Drie liter per persoon per dag is de richtlijn. Tabletten zijn compact en maken twijfelachtig water drinkbaar als er een kookadvies komt of de druk wegvalt.
Eten dat je koud kunt eten. Zonder stroom en zonder pinpas kun je niet zomaar boodschappen doen.
Licht. Een zaklamp per persoon plus reservebatterijen.
Een powerbank. Om je telefoon draaiende te houden zodra het netwerk terug is.
Papieren kopieën van wat je nodig hebt. Telefoonnummers die je uit je hoofd zou moeten kennen maar niet kent. Je zorgverzekeringsnummer. Het adres van je huisarts. Klinkt ouderwets tot je telefoon leeg is.
Wat je vooraf kunt regelen
Weet je belangrijkste nummers. Schrijf een handjevol telefoonnummers op papier en stop dat bij je noodpakket.
Houd altijd wat contant geld in huis. Niet veel, maar genoeg voor een paar dagen.
Zorg dat je een radio hebt die niet van het net afhangt. Dit is het punt waar de meeste huishoudens tekortschieten. Bijna niemand heeft nog een werkende radio op batterijen.
Bespreek het thuis. Wie doet wat, waar liggen de spullen, waar spreek je af als je elkaar niet kunt bereiken.
Hoe groot is de kans
Eerlijk antwoord: niemand weet dat precies. Wat we wel weten is dat de Nederlandse overheid het scenario serieus genoeg vindt om het in de officiële voorbereidingsadviezen op te nemen, naast stroomuitval en overstroming. Je vindt die adviezen op denkvooruit.nl.
De praktische kant is geruststellend: de voorbereiding voor een cyberaanval overlapt bijna volledig met die voor stroomuitval en extreem weer. Je bereidt je niet voor op vijf verschillende rampen. Je bereidt je één keer voor op de gemene deler.
Eén keer regelen
Onze noodpakketten zijn samengesteld op basis van de checklist van Denk Vooruit en de adviezen van het Rode Kruis. Ze bevatten de dingen die werken zonder internet, zonder stroom en zonder pinpas: een noodradio met zaklamp en powerbank, waterzuiveringstabletten, licht, dekens en een EHBO-kit.
Het enige wat je er zelf bij moet leggen, is wat contant geld.